Moraliteit: regelvolgen vs. reflectief handelen

1 oktober 2014

De laatste jaren heb ik veel en vaak nagedacht over de vraag wat iemand tot een moreel verantwoordelijke agent maakt. Wat moet je precies voor vaardigheden hebben om tot de groep van wezens te behoren die in staat zijn tot moreel handelen? Of, dezelfde vraag vanuit een andere hoek: wat voor wezens kan je moreel verantwoordelijk houden voor hun gedrag?

Wie zijn de morele agenten?
Door de geschiedenis van de ethiek heen lijkt de intuïtie vaak geweest te zijn dat het antwoord op deze vraag ‘mensen’ is. Mensen zijn verantwoordelijke wezens. Mensen kan je prijzen en beschuldigen. De vraag waarom dit zo zou zijn, is echter een erg moeilijke. Wat is het dan aan mensen dat ze moreel verantwoordelijk maakt? Pogingen deze vraag te beantwoorden krijgen vaak al snel met obstakels te maken; te behoren tot de soort ‘mens’ is niet voldoende. Er zijn immers ook mensen die we niet verantwoordelijk houden, zoals jonge kinderen en zwaar mentaal gehandicapten. Anderzijds zijn er andere diersoorten die, net als mensen, sociale normen hebben waar individuen geacht worden zich aan te houden.

Kunnen we ieder wezen dat op de een of andere manier onderscheid kan maken tussen ‘goed’ en ‘slecht’ verantwoordelijk houden voor haar gedrag? In hoeverre moet je hiertoe in staat zijn? En op wat voor manier?

Reflectief handelen versus regelvolgen
Tot nu toe heb ik me in mijn filosofische werk bezig gehouden met het beargumenteren waarom het kunnen volgen van regels, het je kunnen houden aan conventies, niet voldoende is om als morele agent te tellen. Mijn gedachte: als je blind kunt doen wat iemand je opdraagt, ben je daarmee nog geen morele agent. Zelfs als je die opgelegde regel op een bepaald moment zelf kunt handhaven, als je zelf kunt herkennen welk gedrag je moet vertonen om volgens de regel te handelen, is dat nog geen werkelijk moreel handelen. Moreel handelen, heb ik altijd gedacht, behelst meer. Het behelst dat je in staat bent jezelf een regel op te leggen, te redeneren over goed en slecht en te beargumenteren waarom een bepaalde regel het volgen waard is.

Ik ben daar niet op terug gekomen, maar ik vraag me sinds kort wel af of het logisch is te zeggen dat dat de volledige opvatting is van wat moraliteit betekent. Is het niet te beperkt om te zeggen dat alle wezens die goed en slecht identificeren met de regels die ze nu eenmaal geleerd hebben, en die regels nooit in twijfel trekken, derhalve nooit moreel handelen? Er is een bepaald vermogen nodig om sociale conventies te herkennen en te kunnen volgen, en het lijkt niet raar om te zeggen dat dat een moreel vermogen is.

Hier tekent zich een verschil af tussen moreel handelen als (1) reflectief handelen versus (2) regelvolgen. Over dit onderscheid wil ik de komende tijd verder nadenken. Een eerste gedachte: wie kan regelvolgen, kan beloond en gestraft worden. Belonen en straffen kan tot doel hebben de actor het gewenste gedrag te laten vertonen. Om voor ‘diepe’ lof en blaam en voor vergeving in aanmerking te komen, moet je echter een morele agent van het eerste soort zijn. Dat lijkt mij nog steeds het meest nastrevenswaardige.

<< Terug

Web design & development: JV 2014 - mail@jojannekevanderveen.nl - 06-22123222