De Waarheid

2 juni 2013

COLUMN - Ik had het niet bevroed, maar toch lijkt het waar te zijn: veel mensen geloven niet in waarheid. Ik ben er nog niet achter welke vorm van waarheid het betreft – een soort statische ‘de waarheid’, ware dingen überhaupt, of waarheid over ideologische vragen. Het lijkt steeds een beetje te verschuiven en niet iedereen denkt hetzelfde. Toch zit er aldoor iets in wat mij verwondert; met het ontkennen van 'waarheid' komt steevast een verwerping van rationaliteit als een zinvolle manier om over de wereld na te denken.

Het leek me zo eenvoudig: je hebt de wereld. Dat is de werkelijkheid. Daar kun je een 'belief' over hebben, iets waarvan je denkt dat het klopt. Als je belief klopt, dan is het waar. Als het niet klopt, dan is het niet waar. Met andere woorden: als Klaasje boos is en ik kom tot de overtuiging dat Klaasje boos is, dan geloof ik iets waars. Als ik vervolgens zeg “Klaasje is boos”, dan zeg ik ook iets waars. Als de aarde rond de zon draait en ik kom tot de overtuiging dat de aarde rond de zon draait, dan geloof ik iets waars. Als ik dat vervolgens uitspreek, dan zeg ik bovendien iets waars.

De vraag is natuurlijk hoe we kunnen weten hoe de werkelijkheid eruit ziet, hoe we tot ware 'beliefs' kunnen komen. Dat dat een ingewikkelde kwestie is, zal ik niet ontkennen. Toch lijkt de wetenschap door de eeuwen heen best het een en ander aan kennis te hebben verzameld, waardoor we veel dingen heden ten dage beter begrijpen dan onze voorgangers uit de oud-Griekse beschaving, die de bliksem verklaarden met de toorn van Zeus.

Cynisme

Maar misschien is het juist dit feit, het feit dat kennis verzamelen ingewikkeld is, gecombineerd met een behoefte aan duidelijkheid, wat mensen ertoe brengt hun geloof in waarheid op te zeggen. In dat geval komt het neer op cynisme; laat maar zitten, het gaat toch niet lukken met die waarheid. De nieuwe basis van het bestaan is dan deze enige overgebleven overtuiging: de overtuiging dat waarheid niet bestaat. Wie deze nieuwe waarheid in twijfel trekt, bedreigt de wankele basis en kan daarmee rekenen op de toorn van de cynist.

Die toorn is niets van deze tijd. Toen Galileo Galilei beweerde dat de aarde rond de zon draaide, was hij zijn leven niet langer zeker. De aarde was altijd het centrum van het heelal geweest. Trek dat in twijfel, en je trekt de basis weg onder de voeten van de gelovers. Het verschil is dat Galilei een 'waarheid' in twijfel trok, terwijl de cynist juist uit alle macht wil blijven geloven dat zoiets dergelijks niet bestaat.

De consequentie is in beide gevallen hetzelfde en wordt bijvoorbeeld geschetst door Ayn Rand in Atlas Shrugged: 'It was useless to argue, she thought, and to wonder about people who would neither refute an argument nor accept it.' Uiteindelijk geldt volgens Rand: 'Your mind is your only judge of truth – and if others dissent from your verdict, reality is the court of final appeal.' Contradicties bestaan niet. Als onze conclusies tot contradicties leiden, moeten we terug naar onze premissen. Toorn zal de waarheid niet dichterbij brengen. 'Don’t ever get angry at a man for stating the truth.'

<< Terug

Web design & development: JV 2014 - mail@jojannekevanderveen.nl - 06-22123222