Afgunst

20 juni 2010

Vandaag is zo’n dag dat ik eigenlijk moet studeren. Ethiek. En hoewel ik, als ik eerlijk ben, en laat ik dat voor het gemak eens zijn, niet kan zeggen dat ik mijn boek ook maar heb opengeslagen, ben ik toch wel degelijk met ethiek bezig geweest. Dat had alles te maken met Wouter, YouTube, Femke Halsema en Zuma.

Het zit namelijk zo. Ik was in digitaal gesprek met Wouter en deelde op een gegeven moment een filmpje met hem dat liet zien hoe Femke Halsema haar oude studentenkamer bezocht. Daarbij kwam aan de orde dat zij destijds niet echt een serieuze studente was, veel tijd in de kroeg doorbracht en daarbij heel wat alcoholische consumpties nuttigde. Ik zei tegen Wouter dat ik mij ineens kon voorstellen dat ik het niet goed met mevrouw Halsema gevonden zou kunnen hebben als ik tegelijkertijd met haar 20 was geweest en haar bovendien gekend had. Wouter betitelde deze uitspraak als een zeer hypothetisch vraagstuk en we spraken er verder niet meer over.

Maar toen kwam het. Ik besloot dat ik nu toch eindelijk eens moest gaan studeren en begon daarom aan een spelletje Zuma. Dat bleek een erg goede keuze te zijn, want tijdens dat spelletje was ik zo gefocust op een kikker die gekleurde ballen uitspuwt, dat ik naliet mijn gedachten te controleren. Dat leidde ertoe, dat ik zo ineens dacht: “Als ik Femke inderdaad gekend had destijds en ik had haar niet gemogen, dan was ik nu vast jaloers dat zij lijsttrekker van GroenLinks was. Hee, dat is raar. Ik vind Femke heel sympathiek en ik ben het ontzettend eens met haar standpunten. Maar dat is nog niet eens alles. Ik ga er nu namelijk vanuit dat ik zelf niet zo'n toffe baan zou hebben gevonden. Dat is ook gek. Maar wat dan nog gekker is, is dat mijn eigen succes blijkbaar van invloed zou zijn geweest op hoezeer ik afgunstig was op haar succes en dat mijn persoonlijke, antieke – hypothetische – gevoelens van antipathie jegens haar mijn afgunst in eerste instantie gecreëerd zouden hebben. Is dat onethisch?”

Dat vroeg ik mij zo af tijdens het Zuma-spelen, waarmee ik weer was aanbeland bij een vraag die ik mijzelf vaak stel, namelijk: zijn de 'ondeugden' werkelijk ondeugden en maken ze je onethisch? En, daaraan verwant: wat is bepalend voor de ethische status van een mens, zijn gedrag of zijn motivatie? Die verwantschap zag ik eigenlijk pas vandaag in een helder licht en ik moest daarbij direct denken aan Immanuel Kant, maar dat voor nu even terzijde. Ik wil namelijk graag wat verder ingaan op de eerste vraag.

Er is een aantal disposities die we doorgaans als ondeugdzaam beschouwen. Ik denk aan egoïsme, afgunst, in mindere mate misschien ambitie. Bij deze disposities staat het eigenbelang centraal en we lijken te denken dat dat ofwel ten koste gaat van het belang van anderen, ofwel uitdraait op een verkeerde motivatie voor het in acht nemen van het belang van anderen.

Ik graviteer ernaar beide opties te ontkennen. Ik speel met het idee dat deze 'ondeugden' eigenlijk neutrale disposities zijn, die naar onverschillig welke zijde van de normatief-ethische balans kunnen uitslaan. Dat houdt in, dat afgunst niet van zichzelf goed of slecht is, maar pas een waardering krijgt op het moment dat ze ergens voor wordt ingezet. Met andere woorden: als mijn afgunst ertoe leidt dat ik mij extra hard ga inzetten om iets goeds te bereiken, dan is mijn afgunst goed. Als ik mij daarentegen door mijn afgunst laat aanzetten anderen te benadelen, dan is ze slecht.

Laten we dit even toepassen op het Femke-scenario. Het is niet geheel evident hoe het voorgaande hieraan gerelateerd kan worden, omdat er in dit geval geen sprake is van een actie. Toch neig ik ernaar te zeggen dat de afgunst in dit geval slecht is, omdat zij tot de negatieve situatie leidt waarin ik iemand iets, om geheel arbitraire redenen, niet gun, in plaats van dat zij mij de positieve impuls geeft mijzelf te ontwikkelen.

Gelukkig was ik er zelf bij om mezelf op de vingers te tikken voor deze geheel hypothetische gedachtestroom. Of mijn rede de strijd tegen de emotie al gewonnen heeft, is maar de vraag. In ieder geval zal ik ervoor waken dat mijn handelingen zich naar de emotie voegen. En wellicht ga ik dan een andere keer in op de vraag of dat voldoende is om ethisch te zijn…

Wie wil meedenken over deze ethische mijmeringen, wordt van harte uitgenodigd dat te doen. Misschien komt het je dan volgend jaar op een vermelding in mijn scriptie te staan, die ik van plan ben hierover te schrijven.

<< Terug

Web design & development: JV 2014 - mail@jojannekevanderveen.nl - 06-22123222